Endoskopia - na czym polega i kiedy warto wykonać badanie endoskopowe?

Endoskopia to grupa procedur diagnostyczno-leczniczych umożliwiających zaglądanie do wnętrza ciała pacjenta za pomocą specjalnego przyrządu ? endoskopu. Badania te znajdują zastosowanie w wielu dziedzinach medycyny (m.in. gastroenterologia, pulmonologia, laryngologia, urologia czy ortopedia) i służą do wykrywania rozmaitych zmian chorobowych oraz pobierania próbek do badań (np. wycinków tkanek do analizy histopatologicznej). Co ważne, badania endoskopowe pozwalają także na wykonywanie minimalnie inwazyjnych zabiegów ? dzięki endoskopii lekarz może np. usunąć polip, zatamować krwawienie lub poszerzyć zwężone przewody, nie dokonując klasycznej operacji chirurgicznej.

Endoskop (wziernik) jest to giętka lub sztywna rurka wyposażona we własne źródło światła oraz kamerę przesyłającą obraz na monitor. Większość endoskopów posiada również tzw. kanał roboczy, przez który można wprowadzać drobne narzędzia ? np. kleszczyki biopsyjne czy pętlę do polipektomii ? co umożliwia wykonanie zabiegów podczas oględzin wnętrza ciała. Średnica i długość endoskopu zależą od rodzaju badania oraz badanego narządu. W medycynie używa się zarówno endoskopów giętkich (np. gastroskop, kolonoskop, bronchoskop), jak i sztywnych (np. artroskop do stawów, laparoskopy używane w chirurgii). Dzięki współczesnej technice obraz z kamery endoskopu jest wysokiej jakości, co zapewnia dokładną ocenę wnętrza narządów, a cała procedura jest znacznie mniej obciążająca dla pacjenta niż tradycyjna operacja.

Na czym polega badanie endoskopowe?

Badanie endoskopowe polega na wprowadzeniu endoskopu do wybranej części ciała pacjenta i bezpośrednim obejrzeniu jej od środka. W zależności od badanej okolicy, endoskop wprowadza się przez naturalny otwór w ciele ? np. przez jamę ustną (gastroskopia), nos (fiberoskopia laryngologiczna), odbyt (kolonoskopia, rektoskopia) czy cewkę moczową (cystoskopia). Niektóre procedury wymagają wykonania niewielkiego nacięcia w skórze, przez które wprowadzany jest endoskop ? tak dzieje się np. w przypadku laparoskopii (wziernikowanie jamy brzusznej) czy artroskopii (wziernikowanie stawu). Lekarz przesuwa końcówkę endoskopu, oglądając na bieżąco obraz z miniaturowej kamery na ekranie monitora i może dokładnie ocenić stan wewnętrznych struktur. W razie potrzeby przez kanał endoskopu wprowadzane są dodatkowe narzędzia, co pozwala od razu pobrać wycinki do badań lub wykonać drobny zabieg (np. usunięcie polipa, zatamowanie krwawienia). Po zakończeniu oględzin endoskop jest ostrożnie wycofywany.

Przebieg i czas trwania badania zależy od rodzaju endoskopii ? inne będzie badanie kolonoskopowe, a inne np. artroskopia stawu kolanowego. Większość endoskopii diagnostycznych trwa od kilku do kilkunastu minut, choć np. zabiegowa kolonoskopia może potrwać dłużej (zwłaszcza jeśli podczas badania usuwane są liczne polipy). Badania endoskopowe wykonuje się w znieczuleniu miejscowym lub ogólnym w zależności od potrzeb. Dla zwiększenia komfortu pacjenta często stosuje się znieczulenie miejscowe ? np. lidokainę w sprayu do znieczulenia gardła przy gastroskopii. W przypadku niektórych procedur (np. badanie jelita cienkiego endoskopem dwubalonowym) lub na życzenie pacjenta badanie może być przeprowadzone w krótkotrwałym znieczuleniu ogólnym pod opieką anestezjologa. Po zakończeniu endoskopii pacjent zwykle szybko dochodzi do siebie ? przy badaniach diagnostycznych (bez sedacji) można niemal od razu wrócić do codziennych aktywności. Jeżeli jednak w trakcie przeprowadzono bardziej inwazyjne zabiegi (np. polipektomię, operację laparoskopową) zalecany jest dłuższy odpoczynek i obserwacja, by wykluczyć ewentualne powikłania.

Warto zaznaczyć, że poważne powikłania endoskopii należą do rzadkości ? zabiegi te są generalnie bezpieczne. Niemniej każda ingerencja niesie ze sobą niewielkie ryzyko. Przykładowo, po bronchoskopii możliwe jest podrażnienie lub uszkodzenie krtani, strun głosowych czy też sprowokowanie odmy opłucnowej (nagromadzenia się powietrza w jamie opłucnej). W przypadku endoskopii przewodu pokarmowego najgroźniejszym, choć bardzo rzadkim powikłaniem bywa perforacja (przedziurawienie ściany) przełyku, żołądka lub jelita. Dzięki odpowiedniemu przygotowaniu pacjenta oraz przestrzeganiu procedur bezpieczeństwa ryzyko takich komplikacji jest jednak minimalne, a korzyści diagnostyczne i terapeutyczne z endoskopii znacznie przeważają nad potencjalnymi zagrożeniami.

Rodzaje badań endoskopowych

Istnieje wiele typów endoskopii, z których każda pozwala na ocenę innej okolicy ciała. Poniżej przedstawiono najważniejsze badania endoskopowe wraz z ich charakterystyką, zakresem oraz zastosowaniem.

Gastroskopia (panendoskopia, EGD) - endoskopia górnego odcinka przewodu pokarmowego

Gastroskopia polega na wprowadzeniu giętkiego endoskopu przez usta, przez przełyk aż do żołądka i zazwyczaj początkowego odcinka dwunastnicy. Badanie to umożliwia bezpośrednie obejrzenie błony śluzowej przełyku, żołądka oraz dwunastnicy, co jest niezastąpione w diagnostyce dolegliwości takich jak przewlekła zgaga, ból w nadbrzuszu czy podejrzenie choroby wrzodowej. Gastroskopia pozwala wykryć m.in. nadżerki i wrzody żołądka, zmiany zapalne, żylaki przełyku czy guzy nowotworowe w górnym odcinku przewodu pokarmowego. Bardzo istotną zaletą jest możliwość pobrania wycinków tkanek do badania histopatologicznego, np. w celu wykrycia Helicobacter pylori lub rozpoznania zmian przednowotworowych. W trakcie gastroskopii można również przeprowadzić drobne zabiegi, takie jak tamowanie krwawień z uszkodzonych naczyń czy nawet usunięcie polipów żołądka, jeśli zostaną znalezione. Samo badanie wykonywane jest zwykle w znieczuleniu miejscowym gardła (lidokaina w sprayu), aby zminimalizować odruch wymiotny. Na życzenie pacjenta (lub według wskazań medycznych) gastroskopia może być przeprowadzona w krótkim dożylnym znieczuleniu ogólnym ? dzięki temu badanie staje się praktycznie nieodczuwalne, a pacjent ?przesypia? całą procedurę.

Kolonoskopia - wziernikowanie jelita grubego

Kolonoskopia to badanie dolnego odcinka przewodu pokarmowego, polegające na wprowadzeniu długiego endoskopu przez odbyt do jelita grubego i obejrzeniu całej jego długości ? od odbytnicy aż po kątnicę (początek okrężnicy). Badanie to jest podstawową metodą diagnostyki chorób jelita grubego, takich jak krwawienia z dolnego odcinka przewodu pokarmowego, przewlekłe biegunki, bóle brzucha o niejasnej przyczynie czy podejrzenie nowotworu jelita. Kolonoskopia umożliwia wykrycie polipów okrężnicy, uchyłków, zmian zapalnych (jak w colitis ulcerosa czy chorobie Leśniowskiego-Crohna), a także wczesnych zmian nowotworowych. W trakcie badania lekarz może pobrać wycinki błony śluzowej do badania histopatologicznego oraz ? co bardzo ważne ? od razu usunąć wykryte polipy. Kolonoskopia pozwala również na wykonanie innych zabiegów, np. tamowanie krwawień z naczyń w ścianie jelita, usuwanie ciał obcych czy poszerzanie zwężeń jelitowych. Ze względu na konieczność manewrowania endoskopem w obrębie licznych zakrętów jelita grubego, badanie to bywa nieco nieprzyjemne ? standardem jest więc podanie środków uspokajających i przeciwbólowych, a często stosuje się także krótkie znieczulenie dożylne, aby zapewnić pełen komfort pacjenta.

Rektoskopia i sigmoidoskopia - endoskopia odbytnicy i esicy

Są to krótsze badania endoskopowe obejmujące końcowy odcinek jelita grubego. Rektoskopia polega na wziernikowaniu samej odbytnicy za pomocą sztywnego wziernika (rektoskopu). Pozwala to na ocenę kanału odbytu i odbytnicy, co ma znaczenie np. przy diagnostyce guzów odbytnicy, krwawiących hemoroidów, przetok okołoodbytniczych czy stanów zapalnych tej okolicy. Sigmoidoskopia (często nazywana też rektosigmoidoskopią) umożliwia obejrzenie odbytnicy oraz esicy, czyli końcowego fragmentu okrężnicy. Wykonuje się ją giętkim endoskopem wprowadzanym przez odbyt, zwykle na długość około 60 cm, co wystarcza do oceny lewej (dystalnej) części jelita grubego. Sigmoidoskopia jest mniej obciążająca niż pełna kolonoskopia i często stosuje się ją jako badanie wstępne przy dolegliwościach typu krwawienia z odbytu, przewlekłe biegunki ograniczone do końcowego odcinka jelita czy podejrzenie zmian w esicy. Zarówno w rektoskopii, jak i sigmoidoskopii możliwe jest pobranie wycinków do badań. Procedury te zazwyczaj nie wymagają głębokiego znieczulenia ? wystarcza miejscowe znieczulenie żelem lignokainowym i ewentualnie łagodny środek uspokajający, ponieważ badanie jest krótkie i względnie dobrze tolerowane.

Enteroskopia - endoskopia jelita cienkiego

Enteroskopia to badanie, które umożliwia diagnostykę wnętrza jelita cienkiego na odcinku dłuższym niż sięga klasyczny gastroskop. Standardowy gastroskop pozwala obejrzeć jedynie początek dwunastnicy, natomiast dalsze części jelita czczego i krętego są poza jego zasięgiem. Do oceny tych odcinków stosuje się enteroskop ? specjalny wydłużony endoskop wprowadzany albo przez jamę ustną (enteroskopia od góry), albo przez odbyt (enteroskopia od dołu, w praktyce zbliżona do kolonoskopii, ale z intencją wejścia do końcowego odcinka jelita cienkiego przez zastawkę krętniczo-kątniczą). Istnieją techniki enteroskopii dwubalonowej lub kapsułkowej (o kapsułce będzie mowa dalej), które umożliwiają obejrzenie całego jelita cienkiego. Klasyczna enteroskopia z użyciem endoskopu bywa dość wymagająca dla pacjenta i często przeprowadza się ją w znieczuleniu ogólnym. Wskazaniami do enteroskopii są głównie trudne w diagnostyce krwawienia z przewodu pokarmowego o nieustalonej przyczynie (gdy podejrzewa się źródło w jelicie cienkim) lub podejrzenie zmian w jelicie cienkim, np. guzów, polipowatości rodzinnej, rzadziej choroby Crohna ograniczonej do tego odcinka. Enteroskopia pozwala na pobranie wycinków, a niekiedy także na leczenie ? np. tamowanie krwawiących zmian naczyniowych czy usunięcie pojedynczych polipów jelita cienkiego, o ile zostaną zlokalizowane.

Bronchoskopia - wziernikowanie dróg oddechowych

Bronchoskopia jest badaniem układu oddechowego polegającym na wprowadzeniu cienkiego endoskopu (bronchoskopu) przez nos lub usta, przez krtań do tchawicy i oskrzeli. Zazwyczaj wykorzystuje się giętki bronchoskop (fiberoskop), co pozwala dotrzeć do segmentalnych oskrzeli obydwu płuc. Badanie wykonywane jest w znieczuleniu miejscowym (lidokainą znieczula się gardło, krtań i tchawicę) oraz przy sedacji dożylnej ? pacjent otrzymuje leki uspokajające i przeciwbólowe, aby zminimalizować dyskomfort. Bronchoskopia umożliwia ocenę wnętrza tchawicy i oskrzeli, wykrycie zwężeń, nacieków zapalnych lub guzów w drogach oddechowych. W trakcie badania można pobrać próbki ? popłuczyny oskrzelowe, wycinki błony śluzowej oskrzeli do badania histopatologicznego, a także wykonać bronchoalveolar lavage (płukanie oskrzelowo-pęcherzykowe) w celach diagnostycznych. Bronchoskopia jest niezastąpiona przy diagnostyce krwioplucia, przewlekłego kaszlu o niejasnej etiologii, podejrzenia gruźlicy lub nowotworu płuc, a także do usuwania ciał obcych z dróg oddechowych. Po badaniu pacjent pozostaje jeszcze przez krótki czas pod obserwacją. Należy pamiętać, że do kilku godzin po znieczuleniu miejscowym gardła nie wolno nic jeść ani pić (ze względu na zniesienie odruchu połykania i ryzyko zachłyśnięcia).

Fiberoskopia laryngologiczna (endoskopia krtani)

Fiberoskopia laryngologiczna to badanie endoskopowe wykonywane przez lekarzy laryngologów w celu oceny wnętrza gardła, krtani oraz nosa. W badaniu tym używa się cienkiego, giętkiego endoskopu zwanego fiberoskopem, który najczęściej wprowadza się przez nos pacjenta (po uprzednim znieczuleniu błony śluzowej nosa sprayem z lidokainą). Fiberoskopia pozwala na dokładne obejrzenie m.in. nosa i nosogardła, małżowin nosowych, migdałków podniebiennych, nasady języka, struktur krtani (nagłośni, fałdów głosowych) oraz wejścia do przełyku. Badanie jest krótkie (trwa zwykle kilka minut) i na ogół dobrze tolerowane ? nie wymaga znieczulenia ogólnego ani hospitalizacji. Endoskopia krtani jest bardzo przydatna przy diagnostyce chrypki, trudności w przełykaniu, uczucia guzka w gardle, podejrzenia polipów lub guzków na strunach głosowych oraz przy nawracających bólach gardła niejasnego pochodzenia. U dzieci fiberoskopię laryngologiczną wykorzystuje się m.in. do oceny przerostu migdałka gardłowego (tzw. trzeciego migdała) ? wprowadzenie miękkiego endoskopu przez nos umożliwia zajrzenie do nosogardła i potwierdzenie, czy migdałek nie przerósł i nie blokuje dróg oddechowych. Podczas badania lekarz może również wykonać drobne interwencje, np. usunąć ciało obce z nosa lub pobrać wycinek zmiany z krtani do dalszych badań.

W laryngologii używane są także wideootoskopy do badania przewodu słuchowego i błony bębenkowej ucha. Wideootoskopia polega na obejrzeniu wnętrza ucha za pomocą sztywnego wziernika usznego z miniaturową kamerą ? obraz jest wyświetlany na ekranie, co ułatwia precyzyjną diagnostykę schorzeń ucha zewnętrznego i środkowego (np. perforacji błony bębenkowej, zapalenia ucha czy obecności ciała obcego w uchu). Badanie otoskopowe z użyciem kamery jest bezbolesne i trwa kilkanaście sekund, a jego wynik może zostać zapisany jako zdjęcie lub film. Choć wideootoskopia nie jest klasycznym ?badaniem endoskopowym? jam ciała (bo dotyczy przewodu słuchowego zewnętrznego), to zasadniczo również polega na wziernikowaniu wnętrza narządu za pomocą aparatu optycznego, więc bywa zaliczana do endoskopii laryngologicznej.

Cystoskopia - wziernikowanie pęcherza moczowego

Cystoskopia jest badaniem endoskopowym układu moczowego ? pozwala na obejrzenie od wewnątrz cewki moczowej oraz pęcherza moczowego, a u mężczyzn także początkowego odcinka cewki w obrębie gruczołu krokowego (prostaty). Badanie wykonuje urolog za pomocą cystoskopu wprowadzanego przez cewkę moczową do pęcherza. W praktyce stosuje się cystoskopy sztywne (zwłaszcza u mężczyzn, w znieczuleniu ogólnym) lub giętkie (często u kobiet, wymagają tylko znieczulenia miejscowego żelem z lidokainą). Cystoskopia umożliwia diagnostykę przyczyn dolegliwości takich jak krwiomocz, nawracające infekcje układu moczowego, bolesne parcia na pęcherz czy trudności w oddawaniu moczu. W trakcie badania lekarz ocenia wyściółkę pęcherza i cewki ? może wykryć zmiany zapalne, kamienie moczowe, uchyłki, guzy nowotworowe czy przerost prostaty uciskający cewkę. Jeśli zauważy podejrzaną zmianę, może od razu pobrać jej wycinek do badania histopatologicznego. Cystoskopia pozwala również na wykonywanie zabiegów urologicznych w małoinwazyjny sposób ? np. usuwanie niewielkich guzów pęcherza, kruszenie i wypłukiwanie drobnych kamieni czy zakładanie stentów do moczowodów.

Laparoskopia - endoskopia chirurgiczna jamy brzusznej

Laparoskopia to procedura polegająca na wziernikowaniu wnętrza jamy brzusznej (jamy otrzewnej) przy użyciu sztywnego endoskopu zwanego laparoskopem. W przeciwieństwie do gastroskopii czy kolonoskopii, laparoskopię wykonuje się nie przez naturalne otwory ciała, ale poprzez niewielkie nacięcia w powłokach brzusznych. Zazwyczaj chirurg wykonuje 2?3 nacięcia o długości 5?10 mm, przez które wprowadza do wnętrza brzucha laparoskop (z kamerą) oraz dodatkowe narzędzia operacyjne. Zabieg odbywa się w znieczuleniu ogólnym. Laparoskopia jest szeroko stosowana zarówno w diagnostyce, jak i leczeniu chirurgicznym. Pozwala obejrzeć narządy jamy brzusznej ? wątrobę, pęcherzyk żółciowy, wyrostek robaczkowy, jelita, narządy rodne u kobiet, itp. ? i wykryć ewentualne nieprawidłowości (np. ogniska endometriozy, zrosty, zmiany nowotworowe, źródło krwawienia wewnątrzbrzusznego). Bardzo często laparoskopia diagnostyczna przeradza się od razu w zabieg operacyjny, gdyż przez te same nacięcia chirurg może wykonać potrzebną interwencję. Za pomocą technik laparoskopowych rutynowo przeprowadza się dziś m.in. usunięcie pęcherzyka żółciowego, wyrostka robaczkowego, operacje ginekologiczne (np. usunięcie torbieli jajnika, sprawdzenie drożności jajowodów), a nawet resekcje fragmentów jelit czy operacje bariatryczne. Zaletą laparoskopii jest szybsza rekonwalescencja pacjenta, mniejszy ból pooperacyjny oraz zredukowane blizny w porównaniu z chirurgią otwartą.

Artroskopia - endoskopowe badanie stawów

Artroskopia polega na wziernikowaniu wnętrza stawu za pomocą cienkiego sztywnego endoskopu (artroskopu) wprowadzanego przez niewielkie nacięcie w skórze nad stawem. Najczęściej wykonuje się artroskopię stawu kolanowego, ale stosuje się ją również w diagnostyce i leczeniu stawu barkowego, skokowego czy biodrowego. Badanie przeprowadzane jest zazwyczaj w znieczuleniu podpajęczynówkowym (od pasa w dół) lub ogólnym, w warunkach sali operacyjnej. Artroskopia umożliwia bezpośrednią ocenę chrząstki stawowej, więzadeł wewnątrzstawowych, łąkotek (w kolanie) czy błony maziowej. Używana jest przy urazach sportowych i przewlekłych dolegliwościach stawowych ? pozwala potwierdzić uszkodzenie więzadeł krzyżowych, obecność ciał wolnych w stawie, zmiany zwyrodnieniowe czy zapalne. Ogromną zaletą jest możliwość przeprowadzenia podczas tego samego zabiegu interwencji leczniczych. Przykładowo, w trakcie artroskopii kolana chirurg może od razu usunąć uszkodzony fragment łąkotki, przyciąć postrzępioną chrząstkę, zrekonstruować więzadło lub wypłukać złogi i osteofity przy chorobie zwyrodnieniowej. Artroskopia jest więc nie tylko metodą diagnostyczną, ale i zabiegową, znacznie mniej inwazyjną niż tradycyjne ?otwieranie? stawu. Po zabiegu pacjent wraca do sprawności szybciej i z mniejszym bólem, choć oczywiście konieczna bywa rehabilitacja, zwłaszcza po zabiegach naprawczych w stawie.

Histeroskopia - endoskopia macicy

Histeroskopia to badanie polegające na endoskopowej ocenie wnętrza żeńskich narządów rodnych ? kanału szyjki macicy oraz jamy macicy. Wykonuje się je za pomocą cienkiego hysteroskopu wprowadzanego przez pochwę i kanał szyjki do jamy macicy, zazwyczaj w znieczuleniu miejscowym lub krótkim dożylnym. Histeroskopia pozwala zdiagnozować przyczyny nieprawidłowych krwawień z macicy, poronień nawracających, weryfikować wady wrodzone macicy (przegrody, zrosty) czy ocenić stan endometrium (błony śluzowej macicy). Lekarz może bezpośrednio obejrzeć wnętrze macicy w powiększeniu i zlokalizować np. polipy endometrialne, mięśniaki podśluzówkowe, zrosty wewnątrzmaciczne czy rozrosty endometrium. Histeroskopia ma także zastosowanie terapeutyczne ? przez hysteroskop można wprowadzić narzędzia i od razu usunąć wykryte zmiany (np. wyciąć polip lub małego mięśniaka), pobrać wycinki do badań, usunąć zrosty czy zatokowy fragment wkładki wewnątrzmacicznej, jeśli uległa przemieszczeniu. Zabieg jest mało inwazyjny i zwykle po krótkiej obserwacji pacjentka może wrócić do domu tego samego dnia. Histeroskopia bywa niezastąpiona w diagnostyce niepłodności ? pozwala ocenić, czy jama macicy ma prawidłową budowę i czy np. nie ma przeszkód (polipów, zrostów) utrudniających zagnieżdżenie się zarodka.

Endoskopowa cholangiopankreatografia wsteczna (ECPW)

Endoskopowa cholangiopankreatografia wsteczna, znana pod skrótem ECPW, to specjalistyczne badanie łączące technikę endoskopową z metodą rentgenowską. Procedura ta służy do uwidocznienia dróg żółciowych oraz przewodu trzustkowego ? czyli przewodów wyprowadzających żółć z wątroby i sok trzustkowy z trzustki do dwunastnicy. Badanie rozpoczyna się podobnie jak gastroskopia: endoskop wprowadza się przez usta do dwunastnicy. Następnie, przez kanał endoskopu lekarz wprowadza cienki cewnik do brodawki Vatera (miejsca, gdzie do dwunastnicy uchodzą wspólnie przewód żółciowy i trzustkowy). Podając kontrast i wykonując zdjęcia RTG, uzyskuje się obraz drzewka żółciowego i trzustkowego. ECPW pozwala zdiagnozować m.in. kamicę przewodową (obecność kamieni żółciowych w przewodach), zwężenia i niedrożności dróg żółciowych, nowotwory trzustki i dróg żółciowych czy stan po uszkodzeniu dróg żółciowych. Jest to również procedura lecznicza ? w ramach ECPW można np. usunąć zaklinowany kamień żółciowy z przewodu wspólnego, udrożnić przewody poprzez nacięcie brodawki (papillotomię) lub założyć stent (rurkę utrzymującą drożność) w przypadku zwężeń, np. spowodowanych przez guz. Zabieg ECPW wykonuje się w sedacji lub znieczuleniu ogólnym, w warunkach szpitalnych, gdyż wymaga ścisłego monitorowania (istnieje niewielkie ryzyko powikłań, takich jak ostre zapalenie trzustki).

Endoskopia igłowa

Endoskopia igłowa to nowatorski rodzaj endoskopii, w którym wykorzystuje się ultracienkie włókna optyczne zakończone miniaturową kamerą, wprowadzone do ciała za pomocą nakłucia igłą. Technika ta umożliwia zajrzenie do struktur dotychczas niedostępnych dla klasycznych endoskopów. Przykładem zastosowania endoskopii igłowej jest okulistyka ? tzw. endoskopia oczna pozwala ocenić wnętrze gałki ocznej (np. komorę ciała szklistego, siatkówkę) od środka, co bywa przydatne przy diagnozowaniu i leczeniu niektórych schorzeń oka. Innym zastosowaniem jest angioendoskopia, czyli badanie wnętrza naczyń krwionośnych, np. oglądanie zastawek serca czy światła naczyń wieńcowych od środka. Endoskopia igłowa jest procedurą bardzo specjalistyczną i wykonywaną w wyspecjalizowanych ośrodkach. Wymaga precyzji ? miniaturowa kamera wprowadzana jest poprzez nakłucie (np. w gałkę oczną czy ścianę naczynia) i przekazuje obraz mikroskopowych struktur. Badanie to poszerza możliwości diagnostyczne tam, gdzie ani klasyczna endoskopia, ani badania obrazowe (USG, rezonans) nie dają wystarczających informacji.

Czy badanie endoskopowe boli?

Wiele osób obawia się endoskopii, myśląc że będzie ona bolesna. W rzeczywistości badanie endoskopowe rzadko powoduje ból ? może natomiast wywołać krótkotrwały dyskomfort. Na przykład wprowadzenie endoskopu przez usta do gardła podczas gastroskopii bywa nieprzyjemne i może prowokować odruch wymiotny, jednak zastosowanie znieczulenia miejscowego (np. lidokainy na śluzówkę gardła) znacznie to uczucie łagodzi. W trakcie kolonoskopii pacjent może odczuwać przejściowe wzdęcia i parcie w jelicie, zwłaszcza podczas wdmuchiwania powietrza do okrężnicy ? ale i tu z pomocą przychodzi sedacja lub znieczulenie dożylne, które sprawia, że badanie jest odczuwane co najwyżej jako niejasne ?kręcenie w brzuchu?. Większość badań, takich jak laryngoskopia fiberoskopowa, cystoskopia czy histeroskopia, powoduje jedynie niewielki dyskomfort i pieczenie, porównywalne do np. badania z użyciem wzierników czy cewnika. Co ważne, jeżeli pacjent bardzo boi się bólu lub miał uprzednio złe doświadczenia, może omówić z lekarzem możliwość głębszego znieczulenia. Gastroskopię i kolonoskopię można wykonać w krótkim znieczuleniu ogólnym (tzw. ?uśpieniu?) ? w placówkach prywatnych pacjent sam może poprosić o takie rozwiązanie, natomiast w ramach NFZ decyzję o znieczuleniu ogólnym podejmuje lekarz w oparciu o wskazania medyczne. Podsumowując, endoskopia nie musi boleć; dzięki nowoczesnym metodom znieczulenia i delikatnym, giętkim aparatom większość tych badań przebiega komfortowo dla pacjenta.

Jak się przygotować do badań endoskopowych?

Przygotowanie pacjenta przed endoskopią jest kluczowe dla bezpieczeństwa i skuteczności badania. Konkretne zalecenia różnią się w zależności od typu badania: inaczej przygotujemy się do kolonoskopii, a inaczej do bronchoskopii czy artroskopii. Poniżej omówiono najważniejsze zasady przygotowania do różnych badań endoskopowych:

• Badania przewodu pokarmowego (gastroskopia, kolonoskopia i in.) - W przypadku endoskopii górnego odcinka (gastroskopia, ECPW) pacjent musi pozostać na czczo przez co najmniej 6?8 godzin przed badaniem ? nie wolno nic jeść, a zazwyczaj także pić (lub dozwolone są jedynie drobne łyki wody). Pozwala to oczyścić żołądek i dwunastnicę, zapobiega wymiotom i aspiracji treści pokarmowej. Do kolonoskopii trzeba się przygotować bardziej intensywnie: na kilka dni przed badaniem zalecana jest dieta lekkostrawna ubogoresztkowa (bez pestek, ziaren, surowych warzyw itp.), a dzień przed ? przyjęcie środków przeczyszczających według zaleceń (specjalne roztwory do wypicia lub tabletki) celem dokładnego oczyszczenia jelita. Czasem dodatkowo wykonuje się wlewkę (lewatywę) w dniu badania, aby mieć pewność, że jelito jest czyste. W dniu kolonoskopii pacjent również pozostaje na czczo. Dobrze przygotowane jelito warunkuje powodzenie badania ? resztki pokarmowe uniemożliwiają bowiem ocenę ścian jelita.

• Badania dróg oddechowych (bronchoskopia, fiberoskopia) - Przed bronchoskopią pacjent również powinien być na czczo przez ok. 6 godzin (żeby zminimalizować ryzyko wymiotów w trakcie badania). Często podaje się mu premedykację ? leki uspokajające i atropinę (zmniejsza wydzielanie śliny i śluzu w drogach oddechowych). Bezwzględnie należy poinformować lekarza o ewentualnych alergiach na leki (np. na środki znieczulające miejscowo). Pacjent powinien też powstrzymać się od palenia tytoniu w dniu bronchoskopii. Do fiberoskopii nosa/krtani zwykle nie trzeba specjalnych przygotowań ? warto oczyścić nos z wydzieliny przed wizytą.

• Badania układu moczowo-płciowego (cystoskopia, histeroskopia) - Do cystoskopii często nie jest wymagane szczególne przygotowanie poza standardową higieną okolic intymnych. Pęcherz zwykle powinien być opróżniony tuż przed badaniem, chyba że lekarz zaleci inaczej. W przypadku histeroskopii pacjentka powinna zgłosić się na czczo (jeśli planowane jest znieczulenie) i w terminie wskazanym przez lekarza (zwykle tuż po ustaniu krwawienia miesięcznego). Czasem zaleca się abstynencję seksualną przez 1-2 dni przed badaniem.

• Badania w znieczuleniu ogólnym - Jeśli jakaś endoskopia (np. laparoskopia, artroskopia, ewentualnie gastroskopia/kolonoskopia na życzenie) ma być wykonana w pełnym znieczuleniu, obowiązują podobne zasady jak przed każdą narkozą. Pacjent musi być na czczo co najmniej 6-8 godzin, często wykonuje się wcześniej podstawowe badania krwi, EKG. Przed samym znieczuleniem anestezjolog przeprowadzi wywiad odnośnie przebytych chorób, uczuleń, przyjmowanych leków.

• Leki - Niezależnie od rodzaju endoskopii, istotne jest omówienie z lekarzem kwestii aktualnie przyjmowanych leków. Na przykład pacjenci zażywający leki przeciwkrzepliwe (tzw. ?rozrzedzające krew? jak warfaryna, acenokumarol czy nowe antykoagulanty) mogą wymagać czasowego odstawienia tych preparatów lub zamiany na heparynę przed planowaną endoskopią, zwłaszcza jeśli przewidywane jest pobieranie wycinków czy zabieg. Bez takiego postępowania wzrosłoby ryzyko krwawienia podczas i po zabiegu. Z kolei diabetycy przyjmujący insulinę powinni ustalić z lekarzem schemat dawkowania w dniu badania (np. zmniejszenie dawki insuliny długodziałającej, skoro rano nie jedzą posiłku). Pacjent zawsze powinien poinformować lekarza o swoich chorobach przewlekłych, alergiach (szczególnie na środki znieczulenia) oraz o tym, czy w przeszłości wystąpiły u niego powikłania okołooperacyjne.

O wszystkich szczegółowych wymaganiach dotyczących przygotowania pacjent jest z reguły informowany przy ustalaniu terminu badania. Warto ściśle stosować się do zaleceń ? dobre przygotowanie zwiększa szansę, że endoskopia przebiegnie sprawnie, bez komplikacji i dostarczy wartościowych wyników. Jeśli jakieś zalecenie jest niejasne, należy zawczasu skontaktować się z lekarzem lub ośrodkiem wykonującym badanie, aby rozwiać wątpliwości.

Kiedy należy wykonać endoskopię?

Endoskopie wykonuje się zawsze z konkretnego wskazania lekarskiego ? oznacza to, że badanie zleca lekarz, gdy istnieje ku temu medyczny powód. Wskazania różnią się w zależności od rodzaju endoskopii i badanego narządu. Poniżej przedstawiono najczęstsze sytuacje, w których poszczególne badania endoskopowe są zalecane:

• Przewód pokarmowy (gastroskopia, kolonoskopia, ECPW) - Gastroskopię wykonuje się przy objawach takich jak trudności w przełykaniu (dysfagia), przewlekła zgaga i bóle w nadbrzuszu nieustępujące po leczeniu, nawracające nudności i wymioty o niejasnej etiologii, krwawienie z górnego odcinka przewodu pokarmowego (krwiste wymioty, fusowate wymioty) czy niedobór żelaza i niedokrwistość mogące świadczyć o utajonej utracie krwi z przewodu pokarmowego. Wskazaniem są też podejrzenia konkretnych chorób: choroby wrzodowej żołądka lub dwunastnicy, zapalenia przełyku, żylaków przełyku, polipów lub nowotworów żołądka. Kolonoskopia jest zalecana przy krwawieniu z odbytu lub obecności krwi w stolcu, przewlekłych biegunkach lub zaparciach, bólu brzucha o niejasnym pochodzeniu, nieprawidłowościach wykrytych w badaniu radiologicznym (np. podejrzenie guza w kolonie). Bardzo ważnym wskazaniem do kolonoskopii jest profilaktyka raka jelita grubego ? badanie przesiewowe. U osób bezobjawowych, ale w wieku powyżej 50 lat (lub młodszych, jeśli w rodzinie występował rak jelita) zaleca się wykonanie kolonoskopii przesiewowej celem wykrycia ewentualnych polipów i stanów przedrakowych. ECPW zlecane jest przy żółtaczce mechanicznej (podejrzenie zastoju żółci z powodu kamieni lub guza w drogach żółciowych), zapaleniu dróg żółciowych, nawracającym ostym zapaleniu trzustki o nieznanej przyczynie czy urazach dróg żółciowych.

• Układ oddechowy i laryngologia (bronchoskopia, endoskopia laryngologiczna) - Bronchoskopia jest wykonywana m.in. gdy pacjent odkrztusza krew (krwioplucie), co może sugerować zmianę w drzewie oskrzelowym wymagającą uwidocznienia. Wskazaniem jest też przewlekły, niewyjaśniony kaszel oporny na leczenie, podejrzenie ciała obcego w drogach oddechowych (zwłaszcza u dzieci), nawracające zapalenia płuc dotyczące tego samego segmentu (co może sugerować np. guz zamykający światło oskrzela), nieprawidłowości w badaniach obrazowych klatki piersiowej (cień w płucu, poszerzenie wnęk) czy podejrzenie zmian nowotworowych w tchawicy lub oskrzelach. Fiberoskopia laryngologiczna jest zalecana przy długotrwałej chrypce (powyżej 2?3 tygodni), uczuciu przeszkody w gardle, problemach z przełykaniem, niewyjaśnionych bólach gardła lub ucha (tzw. bóle promieniujące przy guzach krtani), przewlekłych problemach z zatokami i niedrożnością nosa, a u dzieci ? przy podejrzeniu przerostu trzeciego migdałka. Endoskopię zatok wykonuje się przy nawracającym zapaleniu zatok i braku poprawy po leczeniu, co może wskazywać na potrzebę interwencji endoskopowej.

• Układ moczowo-płciowy (cystoskopia, histeroskopia) - Cystoskopię urolog zleca najczęściej w diagnostyce krwiomoczu (obecność krwi w moczu może pochodzić z pęcherza lub cewki i wymaga ich obejrzenia), przy nawracających zakażeniach układu moczowego o niejasnej przyczynie, przy podejrzeniu kamieni w pęcherzu lub guzów pęcherza (np. gdy w USG widać niejednoznaczne zmiany). Wskazaniem są też dolegliwości ze strony dolnych dróg moczowych, takie jak trudności w oddawaniu moczu, bolesność pęcherza czy nietypowe wyniki badań cytologicznych moczu. Histeroskopia jest wykonywana przy diagnostyce nieprawidłowych krwawień macicznych (zbyt obfitych, nieregularnych, międzymiesiączkowych), przy podejrzeniu polipów endometrialnych lub mięśniaków podśluzówkowych, a także w ramach diagnostyki niepłodności (np. podejrzenie zrostów w macicy po przebytych zabiegach, wady w budowie macicy) czy nawracających poronień.

Należy pamiętać, że o potrzebie wykonania endoskopii zawsze decyduje lekarz na podstawie objawów, badania przedmiotowego i wyników innych testów diagnostycznych. Endoskopia bywa niezastąpiona w postawieniu ostatecznej diagnozy lub przeprowadzeniu skutecznego leczenia, dlatego nie należy zwlekać z badaniem, jeśli jest ono zalecone. Wczesne wykrycie zmian chorobowych dzięki endoskopii często umożliwia mniej agresywne leczenie i daje lepsze rokowania dla pacjenta.

Endoskopia kapsułkowa - co to jest i kiedy jest stosowana?

Endoskopia kapsułkowa to nowoczesna metoda badania przewodu pokarmowego, zwłaszcza jelita cienkiego, bez potrzeby wprowadzania tradycyjnego endoskopu. Badanie polega na połknięciu przez pacjenta niewielkiej kapsułki wielkości dużej tabletki, w której znajduje się miniaturowa kamera, nadajnik oraz źródło światła. Kapsułka endoskopowa w naturalny sposób przemieszcza się przez cały przewód pokarmowy - przełyk, żołądek, jelito cienkie i grube ? wykonując w tym czasie tysiące zdjęć (nawet do 50 tysięcy). Obrazy są na bieżąco transmitowane do rejestratora, który pacjent nosi przy sobie. Po zakończeniu badania kapsułka jest wydalana z kałem (jednorazowa kapsułka nie jest odzyskiwana). Endoskopia kapsułkowa trwa zwykle około 8 godzin ? tyle czasu potrzeba, aby kapsułka przeszła przez całe jelito cienkie.

Zaletą endoskopii kapsułkowej jest jej bezinwazyjność i komfort dla pacjenta - nie wymaga znieczulenia ani hospitalizacji, podczas badania pacjent może chodzić i wykonywać lekkie czynności (ma jedynie założony pas z rejestratorem). Kapsułka potrafi uwidocznić zmiany w jelicie cienkim, które są trudno dostępne dla tradycyjnej endoskopii. Wskazania do endoskopii kapsułkowej to głównie podejrzenie krwawienia z jelita cienkiego (np. utajone niedobory żelaza, dodatni test na krew utajoną w kale przy wykluczonych zmianach w żołądku i jelicie grubym), podejrzenie zmian nowotworowych lub zapalnych jelita cienkiego (np. niewyjaśniona biegunka, podejrzenie choroby Crohna w jelicie cienkim), a także diagnostyka zespołów polipowatości rodzinnej obejmujących jelito cienkie. Trzeba jednak pamiętać, że endoskopia kapsułkowa ma też pewne ograniczenia ? kapsułka jedynie robi zdjęcia, ale nie ma możliwości pobrania wycinków ani wykonania zabiegu. Jeśli więc kapsułka ujawni podejrzaną zmianę, do jej dalszego zbadania lub usunięcia i tak konieczna może być klasyczna endoskopia lub zabieg chirurgiczny. Ponadto przeciwwskazaniem do badania kapsułkowego jest m.in. podejrzenie niedrożności przewodu pokarmowego lub zwężenia, na którym kapsułka mogłaby utknąć. Mimo tych ograniczeń endoskopia kapsułkowa jest cennym uzupełnieniem klasycznej endoskopii i często bywa stosowana, gdy gastroskopia i kolonoskopia nie wykazały źródła dolegliwości, a podejrzewa się chorobę w trudno dostępnym jelicie cienkim.